Mr. Nobody Against Putin
De belangrijkste documentaire van het jaar heeft net een Oscar gewonnen.
Vergeet de titel even. Vergeet Poetin. Vergeet het wereldnieuws. Stel je in plaats daarvan een kleine man voor in een klein stadje, die voor kleine kinderen staat en een kleine camera vasthoudt. Daar gaat deze documentaire over. Of, zoals David Borenstein twee dagen geleden zei bij het ontvangen van de Oscar: "We staan allemaal voor een morele keuze. Maar gelukkig is zelfs een niemand machtiger dan je denkt."
De niemand in kwestie is Pavel Talankin, bijgenaamd Pasha. Hij is (of was) de evenementencoördinator en schoolvideograaf op Karabash Primary School Nr. 1. Karabash is een klein stadje in het Oeralgebergte, bekend (als het al bekend is) als een van de meest vervuilde steden ter wereld. Pasha was geen journalist. Hij was simpelweg een man die kinderen filmde en zijn kleine kantoor een "pilaar van de democratie" noemde. Maar toen kwam februari 2022. En alles veranderde.
Nadat hij met tegenzin in Poetins propagandamachine is meegezogen, begint Pasha te documenteren hoe gewone Russen worden geïndoctrineerd met pro-oorlogsboodschappen en gerekruteerd voor de oorlog. Het Russische ministerie van Onderwijs begon richtlijnen uit te vaardigen (liederen, gedichten, patriottische rituelen) die Pasha allemaal moest filmen en uploaden naar een staatsdatabase, zodat Moskou kon verifiëren dat decreten over patriottische lessen werden nageleefd in het uitgestrekte Rusland. Maar ergens tussen het filmen van kinderen die vlaggen zwaaiden en het kijken naar leden van de Wagner-paramilitaire groep die gastlessen gaven in het klaslokaal van zijn school, veranderde er iets in hem. Hij bleef filmen. Maar nu filmde hij voor ons.
Wat co-regisseur David Borenstein (een in Kopenhagen gevestigde Amerikaanse filmmaker die Pasha vond via een castingoproep op het Russische internet) heeft samengesteld uit dit rauwe, stiekem verzamelde beeldmateriaal, is wat hem deze week de Oscar heeft opgeleverd.
Want het genie van Mr. Nobody Against Putin ligt precies in wat het weigert te zijn. Het is geen oorlogsfilm. Er zijn geen frontlinies, geen gebombardeerde steden, geen beelden van vernietiging. De horror hier is bureaucratisch. Het is alledaags. Het is een lesplan. Het is een lied. De film illustreert de transformatie van de Russische samenleving van autoritair naar totalitair, en dat gebeurt via klaslokalen, niet op slagvelden. Door de gezichten van kinderen. Op de manier waarop een lerares glimlacht als ze weet dat een camera kijkt en niet kan stoppen met glimlachen, zelfs als ze dat niet meer wil.
De stad Karabash fungeert als een vreemd, bijna poëtisch decor. Pasha geeft bijna liefdevol toe dat hij van de plek houdt. En jij gelooft hem. Want dat is precies de tegenstelling waarin de film zit, het liefhebben van een land dat je tegelijkertijd zichzelf ziet verslinden. Talankin bewaarde in het geheim het beeldmateriaal dat hij op school maakte voordat hij Rusland in 2024 verliet. Hij is nu gevestigd in Tsjechië. Het gevaarlijkste moment, zei hij backstage bij de Oscars, was het oversteken van de grens met de harde schijven.
En toch, ondanks alle politieke lading die de film draagt, is Borenstein wijs genoeg om het nooit een puur politieke film te laten worden. De camera blijft dichtbij. Het blijft in de gang, in de gymzaal, in het kleine kantoor dat Pasha zijn "pilaar van de democratie" noemde. En daarmee bereikt het iets wat jarenlange nieuwsverslaggeving grotendeels niet is gelukt: het laat Rusland voelen als een plek waar mensen wonen. Waar een man van filmen houdt en haten wat er in zijn naam gebeurt. Waar de afstand tussen medeplichtigheid en verzet geen grensovergang is, maar een beslissing die stilletjes wordt genomen, alleen, in een kamer vol kinderen.
Tegen de tijd dat de aftiteling dat laatste, bijna ondraaglijk eenvoudige beeld (zijn kamer, leeg, terwijl hij gedwongen wordt zijn land te verlaten) voorbij zijn, besef je dat wat je hebt gezien niet zomaar een verhaal over Poetin is. Niet eens echt een verhaal over Rusland. Het is een verhaal over wat iemand doet wanneer de instelling die hij dient iets wordt dat hij niet langer kan dienen. Een verhaal over de vreemde, koppige, licht absurde kracht van een man met een camera die steeds op de waarheid bleef richten. Uiteindelijk een verhaal over een Mr. Nobody. Een verhaal over ons allemaal (voor beter of slechter).
Gamereactor Netherlands
